Mikataba ya ajira Tanzania: aina, masharti ya maandishi na kipindi cha majaribio

Sheria ipi inahusu kazi yako

Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, 2004 (Sura ya 366) ndiyo inayoweka viwango vya msingi vya ajira Tanzania Bara. Inawahusu wafanyakazi wa sekta binafsi na watumishi wengi wa umma. Haiwahusu wanajeshi wa Jeshi la Ulinzi, Jeshi la Polisi, Jeshi la Magereza wala Jeshi la Kujenga Taifa. Zanzibar ina sheria zake za ajira, kwa hiyo kama kazi iko Unguja au Pemba, uliza ni sheria ipi inahusika kabla ya kusaini.

Sheria hii imerekebishwa mara kadhaa. Marekebisho ya mwaka 2015 na Sheria ya Marekebisho ya Sheria za Kazi ya mwaka 2025 yote yalibadilisha kanuni za mikataba zilizoelezwa hapa. Ukisoma makala ya zamani mtandaoni au kiolezo cha mkataba, angalia kama kiliandikwa kabla ya Machi 2025.

Aina tatu za mikataba

Kifungu cha 14 cha Sheria kinaruhusu aina tatu za mikataba ya ajira:

• Mkataba usio na ukomo wa muda. Watu wengi huuita ajira ya kudumu. Unaendelea hadi utakapositishwa kwa mujibu wa sheria.
• Mkataba wa muda maalum. Huu una tarehe ya mwisho. Tangu mwaka 2025 sheria inataja hali ambazo mkataba huu unaweza kutumika.
• Mkataba wa kazi maalum. Sheria inaeleza kazi maalum kuwa kazi ya hapa na pale au ya msimu ambayo haiendelei mfululizo.

Aina ya mkataba ina uzito. Notisi, kiinua mgongo na swali la kama mkataba umemalizika wenyewe au umesitishwa vyote vinategemea aina hiyo. Kama barua yako haitaji aina ya mkataba, mwombe mwajiri aiandike.

Mkataba wa muda maalum unaruhusiwa lini

Sheria ya Marekebisho ya Sheria za Kazi ya mwaka 2025 iliondoa maneno ya zamani yaliyohusisha mkataba wa muda maalum na wataalamu na viongozi pekee. Sasa mkataba wa muda maalum unaweza kutumika kwa mfanyakazi ambaye:

• ameajiriwa kwa sababu ya ongezeko la muda la kazi lisilotarajiwa kuzidi miezi kumi na miwili;
• ni mhitimu aliyeajiriwa ili afunzwe au apate uzoefu wa kazi, kwa muda usiozidi miezi ishirini na nne;
• anafanya kazi kwenye mradi wenye muda maalum pekee;
• si raia na ana kibali cha kazi cha muda maalum;
• anafanya kazi ya msimu;
• ameajiriwa chini ya mpango rasmi wa kazi za umma au wa kuzalisha ajira;
• anashika nafasi inayofadhiliwa na chanzo cha nje kwa muda maalum;
• amefikia umri wa kustaafu kwa mujibu wa sheria husika; au
• anafanya kazi kwa mwajiri ambaye biashara yake inategemea kupata zabuni.

Kanuni za Ajira na Mahusiano Kazini (Jumla) za mwaka 2017 zinaongeza kwamba mkataba wa muda maalum usiwe wa chini ya miezi kumi na miwili. Ukipewa mkataba mfupi wa muda maalum usioangukia katika hali yoyote kati ya hizi, mwombe mwajiri akueleze kwa maandishi msingi wake.

Masharti yawe kwa maandishi

Tangu marekebisho ya mwaka 2015, mkataba lazima uwe kwa maandishi iwe mfanyakazi anafanya kazi ndani au nje ya Tanzania. Kifungu cha 15 pia kinamtaka mwajiri, unapoanza kazi, akupe kwa maandishi taarifa za ajira yako. Taarifa hizo ni:

• jina, umri, anuani ya kudumu na jinsi yako;
• mahali ulipoajiriwa;
• maelezo ya kazi yako;
• tarehe ya kuanza;
• aina na muda wa mkataba;
• mahali pa kazi;
• saa za kazi;
• mshahara, namna unavyokokotolewa, na marupurupu au malipo yasiyo ya fedha.

Kama huelewi masharti yaliyoandikwa, mwajiri lazima akueleze kwa namna unayoielewa. Sharti likibadilika, mwajiri lazima arekebishe taarifa hizo baada ya kushauriana nawe na akujulishe kwa maandishi. Mwajiri anatakiwa kuhifadhi taarifa hizi kwa miaka mitano baada ya ajira kumalizika. Kukiwa na mgogoro na mwajiri akashindwa kuonyesha mkataba au taarifa hizo, jukumu la kuthibitisha masharti linakuwa la mwajiri. Kanuni hizi za taarifa za maandishi hazimhusu mtu anayefanya kazi chini ya siku sita kwa mwezi kwa mwajiri huyo.

Kipindi cha majaribio kinabadilisha nini

Sheria yenyewe haitumii neno kipindi cha majaribio wala kuweka urefu wake. Kanuni za Ajira na Mahusiano Kazini (Kanuni za Utendaji Bora) za mwaka 2007 (GN 42) ndizo zinazoweka. Zinasema kipindi cha majaribio kiwe cha muda unaofaa usiozidi miezi kumi na miwili, kwa kuzingatia aina ya kazi, viwango vinavyotakiwa na desturi ya sekta. Lazima uelezwe masharti ya kipindi cha majaribio kabla ya kuanza kazi. Mwajiri anaweza kukiongeza, baada ya kushauriana nawe, kama bado hajaweza kutathmini ipasavyo kama una uwezo au unafaa kwa kazi hiyo.

Kanuni hizo pia zinasema kwamba wakati wa majaribio mwajiri lazima afuatilie na kutathmini kazi yako, akutane nawe kwa vipindi maalum kuijadili na akupe mwongozo inapohitajika. Akiwa na wasiwasi kwamba hufikii kiwango kinachotakiwa, lazima akueleze na akupe nafasi ya kujibu au kujirekebisha. Omba kwa maandishi kabla ya kusaini urefu wa kipindi cha majaribio, vigezo vya tathmini na jina la atakayekutathmini.

Hata hivyo, Sheria inaweka mstari mmoja wa wazi kwenye miezi sita. Kanuni za kusitisha ajira isivyo halali katika Sehemu Ndogo ya E hazimhusu mfanyakazi mwenye ajira ya chini ya miezi sita kwa mwajiri yule yule, iwe kwa mkataba mmoja au zaidi. Ndiyo maana miezi sita ya kwanza ni muhimu.

Kipindi cha majaribio hakizimi haki zako nyingine. Katika mwezi wa kwanza wa ajira, notisi ya angalau siku saba bado inahusika. Kanuni za mshahara, makato, saa za kazi na muda wa ziada zinakuhusu tangu siku ya kwanza. Likizo yenye malipo chini ya Sheria inaanza baada ya kufikisha miezi sita kazini. Soma jinsi notisi na kusitishwa kazi kunavyofanya kazi.

Mkataba wa muda maalum: kuongezwa na kusitishwa mapema

Kwa kawaida mkataba wa muda maalum humalizika siku yake ya mwisho. Hata hivyo, Sheria inahesabu baadhi ya hali kama kusitishwa kwa ajira. Mwajiri akishindwa kuuhuisha mkataba wa muda maalum kwa masharti yale yale au yanayofanana wakati ulikuwa na matarajio ya busara ya kuongezewa, hilo linaweza kuhesabiwa kuwa kusitishwa kwa ajira chini ya kifungu cha 36.

Mwajiri akivunja kwa kiwango kikubwa mkataba wa muda maalum, marekebisho ya mwaka 2025 yanamruhusu muamuzi au Mahakama ya Kazi kuamuru fidia sawa na mshahara wako wa muda uliobaki wa mkataba. Hifadhi kila barua ya kuongeza mkataba, barua pepe na ahadi kuhusu kuongezewa muda. Kumbukumbu hizi zina maana mgogoro ukifika Tume ya Usuluhishi na Uamuzi (CMA).

Kagua mambo haya kabla ya kusaini

Soma waraka wote, si mstari wa mshahara pekee. Kabla ya kusaini:

• Thibitisha aina ya mkataba, tarehe ya kuanza na, kwa mkataba wa muda maalum, tarehe ya mwisho.
• Hakikisha cheo na majukumu vinaendana na nafasi uliyoomba.
• Uliza kama kiasi cha mshahara ni mshahara wa msingi au kinajumuisha posho, na kama ni kabla au baada ya makato. Soma jinsi ya kukagua hati ya mshahara.
• Soma saa za kazi, mahali pa kazi na kipengele chochote cha kuhamishwa.
• Soma muda wa notisi. Notisi ndefu kuliko kiwango cha chini cha sheria inaruhusiwa tu kama ni sawa kwako na kwa mwajiri.
• Usisaini karatasi tupu au waraka wenye nafasi za viwango zilizoachwa wazi.
• Hifadhi nakala uliyosaini. Picha kwenye simu ni bora kuliko kukosa kabisa.

Kama wakala ndiye anakuajiri, uliza mwajiri wako ni nani, nani atakulipa na nani atasaini mkataba. Usilipe ada yoyote ili upewe mkataba.

Mwajiri lazima abandike haki zako

Kifungu cha 16 kinamtaka kila mwajiri abandike tamko la haki za wafanyakazi mahali panapoonekana kazini. Kanuni za mwaka 2017 zinaweka fomu yake. Fomu hiyo inaorodhesha haki kama kupewa mkataba wa maandishi, likizo ya mwaka na ya ugonjwa, malipo ya muda wa ziada, vipindi vya mapumziko na cheti cha utumishi unapoondoka. Kama hukioni, uliza ofisi ya rasilimali watu. Ofisi ya kazi ya mkoa au wilaya yako pia inaweza kukueleza haki zako.