Notisi, kusitishwa kazi na kiinua mgongo Tanzania: sheria inasema nini

Kiwango cha chini cha notisi

Kifungu cha 41 cha Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini kinaweka notisi fupi kabisa inayoruhusiwa pale mkataba unapoweza kusitishwa kwa notisi:

• siku 7, kama notisi inatolewa ndani ya mwezi wa kwanza wa ajira;
• baada ya mwezi wa kwanza, siku 4 kama umeajiriwa kwa malipo ya kila siku au kila wiki;
• baada ya mwezi wa kwanza, siku 28 kama umeajiriwa kwa malipo ya kila mwezi.

Mkataba unaweza kuweka notisi ndefu zaidi, lakini kwa sharti kwamba urefu wake ni sawa kwako na kwa mwajiri. Viwango hivyo hivyo vinahusika unapojiuzulu: nawe unadaiwa kumpa mwajiri notisi.

Notisi inavyopaswa kutolewa

Notisi ya kusitisha ajira lazima iwe kwa maandishi. Lazima ieleze sababu za kusitisha na tarehe notisi ilipotolewa. Haiwezi kutolewa wakati wa likizo iliyochukuliwa chini ya Sheria, wala haiwezi kwenda sambamba na likizo hiyo.

Badala ya kukuacha ufanye kazi kipindi cha notisi, mwajiri anaweza kukulipa ambacho ungepata katika kipindi hicho. Haya huitwa malipo badala ya notisi. Mfanyakazi akikataa kufanya kazi katika kipindi cha notisi, mwajiri anaweza kukata malipo ya kipindi hicho kutoka kwenye fedha anazodaiwa wakati wa kusitisha ajira. Hakuna kati ya haya kinachoondoa haki yako ya kupinga kama kusitishwa kulikuwa halali au kwa haki.

Sababu ya haki na utaratibu wa haki

Kifungu cha 37 kinakataza mwajiri kusitisha ajira isivyo haki. Kusitisha ajira kunahesabiwa kuwa si kwa haki kama mwajiri atashindwa kuthibitisha mambo matatu: kwamba sababu ni halali, kwamba ni sababu ya haki inayohusu mwenendo wako, uwezo wako au kuendana kwako na kazi, au mahitaji ya uendeshaji ya mwajiri, na kwamba utaratibu wa haki ulifuatwa. Kukiwa na mgogoro, mwajiri ndiye anayepaswa kuthibitisha kwamba kusitisha kulikuwa kwa haki.

Sheria inataja sababu ambazo kamwe haziwezi kuwa za haki, zikiwemo:

• ujauzito au ulemavu;
• ubaguzi kwa mujibu wa Sheria;
• kuwa mwanachama wa chama cha wafanyakazi au kushiriki shughuli zake halali, ukiwemo mgomo halali;
• kutumia haki iliyo chini ya Sheria, makubaliano au sheria nyingine;
• kukataa kufanya jambo ambalo mwajiri hawezi kukutaka ufanye kisheria;
• kutoa taarifa ambayo sheria inakuruhusu au inakutaka uitoe.

Kanuni hizi za kusitisha ajira isivyo haki zinaanza kukuhusu ukishafikisha miezi sita ya ajira kwa mwajiri yule yule. Kabla ya hapo, kanuni za notisi na malipo zilizoelezwa hapa chini bado zinahusika.

Kupunguza wafanyakazi kwa sababu za uendeshaji

Mwajiri anapopanga kupunguza wafanyakazi kwa sababu za kiuchumi, kiteknolojia, kimuundo au zinazofanana, kifungu cha 38 kinaweka utaratibu. Mwajiri lazima atoe taarifa mara tu anapofikiria kupunguza wafanyakazi, aweke wazi taarifa muhimu na ashauriane kabla ya kuchukua hatua. Mashauriano yanahusu sababu, njia za kuepuka au kupunguza idadi ya watakaopoteza kazi, namna watakavyochaguliwa, muda na kiinua mgongo. Mashauriano hufanywa na chama cha wafanyakazi kinachotambuliwa, chama kilichosajiliwa chenye wanachama kazini, au wafanyakazi wenyewe kama hakuna chama kinachowawakilisha. Makubaliano yasipofikiwa, suala linapelekwa kwenye usuluhishi.

Kiinua mgongo: nani anastahili na kiasi gani

Chini ya kifungu cha 42, kiinua mgongo ni angalau mshahara wa msingi wa siku 7 kwa kila mwaka kamili wa utumishi mfululizo kwa mwajiri huyo, hadi kiwango cha juu cha miaka kumi. Kinalipwa pale umefikisha miezi 12 ya utumishi mfululizo na mwajiri ndiye aliyesitisha ajira yako.

Kiinua mgongo hakilipwi:

• baada ya kusitishwa kwa haki kwa sababu ya utovu wa nidhamu;
• kama ulisitishwa kwa sababu za uwezo, kuendana na kazi au uendeshaji lakini ukakataa bila sababu ya msingi kazi mbadala kwa mwajiri huyo au mwajiri mwingine;
• unapofikia umri wa kustaafu, au mkataba wako unapomalizika au kuisha kwa sababu muda wake umekwisha.

Mshahara wa msingi haujumuishi posho, malipo ya muda wa ziada, malipo ya ziada ya Jumapili, siku za mapumziko au sikukuu za umma, wala malipo ya kazi ya usiku. Tumia mshahara wako wa msingi katika hesabu.

Unachopaswa kulipwa kazi inapomalizika

Kifungu cha 44 kinaorodhesha malipo ambayo mwajiri lazima alipe wakati wa kusitisha ajira:

• malipo ya kazi uliyofanya kabla ya kusitishwa;
• malipo ya likizo ya mwaka ambayo hukuichukua;
• malipo ya likizo ya mwaka yaliyolimbikizwa katika mzunguko wa likizo ambao haujakamilika;
• malipo ya notisi, kama mwajiri alilipa badala ya kutoa notisi;
• kiinua mgongo, pale kinapostahili;
• posho ya usafiri, pale inapostahili.

Mwajiri lazima pia akupe cheti cha utumishi. Kanuni za mwaka 2017 zinaweka fomu yake: kinaonyesha cheo chako na tarehe ulizofanya kazi. Kiombe kabla hujarudisha vifaa vya kazi, na hifadhi nakala.

Mfano wa hesabu ya kiinua mgongo

Kiwango cha siku katika mfano huu kimebuniwa kwa ajili ya hesabu tu. Kiwango chako halisi cha mshahara wa msingi kwa siku kinategemea mkataba wako. Sheria ina jedwali la kubadilisha mshahara wa mwezi kuwa wa siku na wa saa, kwa hiyo mwombe mwajiri akuonyeshe jinsi kiasi chako kilivyokokotolewa.

Usafiri wa kurudi ulikoajiriwa

Kama kazi yako inamalizika mahali tofauti na ulipoajiriwa, kifungu cha 43 kinamtaka mwajiri akusafirishe wewe na mizigo yako hadi mahali ulipoajiriwa, alipie usafiri huo, au akulipe posho ya usafiri. Posho hiyo lazima iwe angalau nauli ya basi hadi kituo cha basi kilicho karibu zaidi na mahali ulipoajiriwa, pamoja na gharama za kujikimu kwa kila siku kati ya kumalizika kwa mkataba na safari. Kanuni za mwaka 2017 zinaweka gharama hizo za kujikimu kuwa mshahara wa msingi wa siku moja, au kiwango kilichowekwa na bodi ya mishahara husika.

Ukiona umesitishwa kazi isivyo haki

Chukua hatua haraka. Tume ya Usuluhishi na Uamuzi (CMA) inaeleza kwamba mgogoro wa kuachishwa kazi isivyo halali uwasilishwe ndani ya siku 30 baada ya kuachishwa, kwa kujaza fomu CMA F.1. Ukichelewa, lazima uombe kusikilizwa nje ya muda kwa fomu CMA F.2.

Muamuzi au Mahakama ya Kazi ikiona kusitishwa kulikuwa si kwa haki, inaweza kuamuru urudishwe kazini, uajiriwe upya au ulipwe fidia. Tangu marekebisho ya mwaka 2025, fidia ni mshahara wa miezi 6 hadi 12 kwa utaratibu usio wa haki, miezi 12 hadi 18 kwa sababu isiyo ya haki, miezi 12 hadi 20 vyote viwili vikiwa si vya haki, na miezi 12 hadi 24 pale kusitishwa kulipotokana na ubaguzi au unyanyasaji. Soma mwongozo wa hatua kwa hatua wa CMA.