Likizo ya mwaka, ya ugonjwa na ya uzazi Tanzania: haki zako

Likizo yenye malipo inaanza lini

Likizo yenye malipo chini ya Sheria inaanza baada ya miezi sita ya utumishi. Mfanyakazi mwenye utumishi wa chini ya miezi sita hastahili likizo yenye malipo chini ya sehemu hii ya Sheria, isipokuwa katika hali mbili: wafanyakazi wa msimu wanahusika, na mfanyakazi aliyefanya kazi kwa mwajiri yule yule zaidi ya mara moja ndani ya mwaka anastahili kama jumla ya muda aliofanya kazi kwa mwajiri huyo katika mwaka huo inazidi miezi sita.

Sheria inahesabu likizo kwa mizunguko. Kwa likizo ya mwaka, mzunguko ni miezi 12 ya ajira mfululizo. Kwa likizo ya ugonjwa, ya uzazi, ya baba na ya msiba, mzunguko ni miezi 36. Mwajiri anaweza kukubaliana nawe mzunguko maalum wa likizo, ilimradi haki yako haipunguzwi. Likizo yenye malipo inakokotolewa kwa mshahara wako wa msingi.

Likizo ya mwaka: angalau siku 28

Mwajiri lazima akupe likizo ya mwaka ya angalau siku 28 mfululizo katika kila mzunguko wa miezi 12. Sikukuu za umma zinazoangukia katikati ya likizo yako zinahesabiwa ndani ya siku hizo 28. Jumla inaweza kupunguzwa kwa siku za likizo fupi zenye malipo ambazo mwajiri alikupa kwa ombi lako ndani ya mzunguko.

Mwajiri anaweza kuamua lini uchukue likizo, lakini lazima ichukuliwe kabla ya kupita miezi sita baada ya mzunguko kumalizika. Muda huo unaweza kuongezwa hadi miezi kumi na miwili tu kama umekubali na mahitaji ya uendeshaji ya mwajiri yanalazimu. Kabla likizo yako haijaanza, mwajiri lazima akulipe kile ambacho ungepata kama ungefanya kazi katika kipindi hicho.

Tangu mwaka 2015, mwajiri anaweza, kwa ridhaa yako, kukuomba ufanye kazi wakati wa likizo ya mwaka, lakini huwezi kufanya kazi bila likizo kwa kipindi cha miaka miwili mfululizo. Ukiitwa kufanya kazi wakati wa likizo unayostahili, Sheria inatoa mshahara wa mwezi mmoja badala ya likizo hiyo. Kanuni za mwaka 2017 zinaongeza kwamba mwajiri lazima ahakikishe hakuna mfanyakazi anayefanya kazi mzunguko mzima wa likizo bila kuomba likizo ya mwaka.

Malipo ya likizo unapoacha kazi

Ajira yako inapomalizika, mwajiri lazima akulipe likizo ya mwaka uliyolimbikiza na hukuichukua. Kiasi cha uwiano ni mshahara wa msingi wa siku moja kwa kila siku 13 ulizofanya kazi au ulizostahili kufanya kazi. Hii haihusu likizo ambayo hukuichukua ndani ya muda uliowekwa hapo juu. Wafanyakazi wa msimu hulipwa kiasi hicho mwishoni mwa kila msimu.

Likizo ya ugonjwa: siku 126 katika mzunguko wa miezi 36

Unastahili likizo ya ugonjwa ya angalau siku 126 katika kila mzunguko wa miezi 36:

• siku 63 za kwanza kwa mshahara kamili;
• siku 63 zinazofuata kwa nusu mshahara.

Mwajiri hatalazimika kulipa likizo ya ugonjwa kama hutaleta cheti cha daktari, au kama unastahili likizo ya ugonjwa yenye malipo chini ya sheria, mfuko au mkataba wa hali bora mwingine. Cheti lazima kitolewe na daktari aliyesajiliwa, au mtaalamu mwingine anayekubaliwa na mwajiri. Mwajiri hawezi kukataa kukubali bila sababu ya msingi. Mjulishe msimamizi wako mapema iwezekanavyo na hifadhi nakala ya kila cheti unachowasilisha.

Likizo ya uzazi

Lazima umpe mwajiri taarifa ya nia yako ya kuchukua likizo ya uzazi angalau miezi mitatu kabla ya tarehe inayotarajiwa ya kujifungua, ikiambatana na cheti cha daktari. Unaweza kuanza likizo ya uzazi wakati wowote kuanzia wiki nne kabla ya tarehe inayotarajiwa, au mapema zaidi kama daktari atathibitisha kwamba inahitajika kwa afya yako au ya mtoto. Hutaruhusiwa kufanya kazi ndani ya wiki sita baada ya kujifungua isipokuwa daktari athibitishe kwamba uko tayari.

Katika kila mzunguko wa miezi 36 unastahili angalau:

• siku 84 za likizo ya uzazi yenye malipo; au
• siku 100 za likizo ya uzazi yenye malipo kama umejifungua watoto zaidi ya mmoja kwa wakati mmoja.

Mtoto akifariki ndani ya mwaka mmoja tangu kuzaliwa, unastahili siku 84 zaidi za likizo ya uzazi yenye malipo katika mzunguko huo. Mwajiri analazimika kutoa likizo ya uzazi yenye malipo kwa hadi mara nne. Mwishoni mwa likizo ya uzazi unaweza kurudi kazini kwa masharti yale yale.

Watoto njiti: mabadiliko ya mwaka 2025

Sheria ya Marekebisho ya Sheria za Kazi ya mwaka 2025 iliongeza kanuni kwa wanaojifungua watoto njiti. Mfanyakazi anayejifungua mtoto njiti anastahili likizo ya uzazi yenye malipo kuanzia siku ya kujifungua hadi ujauzito ungefikisha wiki arobaini, na kisha likizo ya kawaida ya uzazi juu ya hapo, ndani ya mzunguko wa likizo.

Omba hospitali ikupe cheti cha daktari kinachoonyesha tarehe ya kujifungua na umri wa ujauzito, kisha mpe mwajiri nakala.

Kunyonyesha na kazi salama

Kama unanyonyesha, mwajiri lazima akuruhusu kumnyonyesha mtoto wakati wa saa za kazi kwa hadi saa mbili kwa siku. Kanuni za mwaka 2017 zinasema hili linahusu kipindi cha angalau miezi sita mfululizo baada ya likizo ya uzazi. Mwajiri hapaswi kumtaka wala kumruhusu mfanyakazi mjamzito au anayenyonyesha kufanya kazi yenye hatari kwa afya yake au ya mtoto. Pale kazi ni ya hatari, mwajiri lazima ampe kazi mbadala inayofaa kama inawezekana, kwa masharti yasiyo duni. Wafanyakazi wajawazito hawawezi kulazimishwa kufanya kazi usiku katika miezi miwili kabla ya tarehe inayotarajiwa ya kujifungua, na mama waliojifungua hawawezi kulazimishwa kufanya kazi usiku kwa miezi miwili baada ya kujifungua, kwa kuzingatia kanuni za vyeti vya daktari zilizo katika Sheria.

Likizo ya baba na likizo ya msiba

Baba anastahili angalau siku 3 za likizo yenye malipo katika mzunguko wa likizo, zichukuliwe ndani ya siku 7 tangu mtoto azaliwe. Tangu mwaka 2025, ni siku 7 pale mtoto amezaliwa njiti. Siku hizo ni jumla kwa mzunguko mzima, bila kujali watoto wangapi wamezaliwa ndani yake.

Pia unastahili angalau siku 4 za likizo yenye malipo katika mzunguko kwa ugonjwa au kifo cha mtoto wako, au kifo cha mwenzi wako, mzazi, babu au bibi, mjukuu au ndugu. Tena, siku 4 ni jumla kwa mzunguko. Mwajiri anaweza kukuruhusu siku za ziada kwa matukio hayo, lakini siku hizo za ziada hazina malipo. Kabla ya kulipa likizo ya baba au ya msiba, mwajiri anaweza kuomba uthibitisho wa busara.

Likizo isiyo na malipo na jinsi ya kuomba

Tangu mwaka 2025, Sheria inamruhusu mwajiri kutoa likizo isiyo na malipo ya hadi siku thelathini kwa ombi lako la maandishi, kwa masharti yatakayowekwa kwenye kanuni. Wewe na mwajiri mnaweza kukubaliana kuiongeza.

Kwa likizo yoyote, fuata utaratibu wa likizo wa mwajiri. Kanuni za mwaka 2017 zinasema wafanyakazi lazima wafuate utaratibu ambao mwajiri ameweka wa kuomba likizo ya mwaka. Omba kwa maandishi, hifadhi nakala ya idhini, na kagua hati yako ya mshahara unaporudi. Kinga moja zaidi: notisi ya kusitisha ajira haiwezi kutolewa wakati wa likizo iliyochukuliwa chini ya Sheria. Soma haki zako kuhusu notisi.