Saa za kazi, muda wa ziada na kazi ya usiku Tanzania

Kanuni hizi zinamhusu nani

Kanuni za saa za kazi ziko katika Sehemu Ndogo ya B ya Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini. Zinawahusu wafanyakazi wengi wa Tanzania Bara. Hazimhusu mfanyakazi anayewasimamia wafanyakazi wengine kwa niaba ya mwajiri na kuripoti moja kwa moja kwa kiongozi mwandamizi. Baadhi ya mipaka ya saa za kila siku, mapumziko, vipindi vya kupumzika na sikukuu za umma pia haihusu kazi ya dharura isiyoweza kufanyika katika saa za kawaida.

Kama wewe ni msimamizi, angalia mkataba wako unavyoeleza nafasi yako. Cheo pekee hakiamui kama unawasimamia wafanyakazi wengine.

Saa za kawaida: mipaka ya wiki

Chini ya kifungu cha 19, muda wa juu wa kawaida ambao mwajiri anaweza kukutaka au kukuruhusu ufanye kazi ni:

• siku sita kwa wiki;
• saa 45 kwa wiki;
• saa tisa kwa siku.

Kando na hayo, mwajiri hapaswi kukutaka wala kukuruhusu ufanye kazi zaidi ya saa 12 kwa siku, ukijumuisha muda wa ziada. Siku hapa inamaanisha saa 24 zinazohesabiwa kuanzia muda unaoanza kazi kwa kawaida, na wiki inamaanisha siku saba zinazohesabiwa kuanzia siku wiki yako ya kazi huanza.

Muda wa ziada: unaruhusiwa lini na unalipwa kiasi gani

Muda wa ziada ni kazi inayozidi saa zako za kawaida. Mwajiri anaweza kukutaka au kukuruhusu ufanye muda wa ziada kwa makubaliano tu, na kamwe si zaidi ya saa 50 za ziada katika kila mzunguko wa wiki nne. Makubaliano ya muda wa ziada hayawezi kukufanya uzidi kikomo cha saa 12 kwa siku.

Muda wa ziada lazima ulipwe kwa kiwango kisichopungua mara moja na nusu ya mshahara wako wa msingi kwa kila saa ya ziada.

Kiwango cha saa katika mfano huu kimebuniwa. Sheria ina jedwali la kubadilisha mshahara wa mwezi kuwa kiwango cha saa. Muulize mwajiri anatumia kiwango gani cha saa, na weka kumbukumbu zako mwenyewe za saa unazofanya kazi.

Kazi ya usiku: asilimia 5 ya ziada kwa saa

Sheria inaeleza usiku kuwa saa za baada ya saa 2 usiku (20:00) na kabla ya saa 12 asubuhi (06:00). Mwajiri lazima alipe angalau asilimia 5 ya mshahara wako wa msingi kwa kila saa uliyofanya kazi usiku. Kama saa hizo za usiku pia ni muda wa ziada, asilimia 5 inakokotolewa kwa kiwango chako cha muda wa ziada.

Sheria inakataza kazi ya usiku kwa baadhi ya wafanyakazi: wajawazito katika miezi miwili kabla ya tarehe inayotarajiwa ya kujifungua, mama kwa miezi miwili baada ya kujifungua, watoto walio chini ya miaka 18, na yeyote aliyethibitishwa na daktari kuwa hafai kufanya kazi ya usiku. Kanuni za vyeti vya daktari katika kifungu cha 20 zinaweza kurefusha au kufupisha vipindi hivi. Mwajiri lazima amhamishe mfanyakazi wa zamu ya usiku aliyethibitishwa kuwa hafai kufanya kazi ya usiku, isipokuwa kama haiwezekani.

Mapumziko na vipindi vya kupumzika

Ukifanya kazi mfululizo kwa zaidi ya saa tano, mwajiri lazima akupe mapumziko ya angalau dakika 60. Unaweza kuombwa kufanya kazi wakati wa mapumziko pale tu kazi haiwezi kuachwa bila mtu au kufanywa na mfanyakazi mwingine. Mwajiri halazimiki kulipa muda wa mapumziko isipokuwa umetakiwa kufanya kazi, au kuwa tayari kwa kazi, katika muda huo.

Pia unastahili:

• mapumziko ya kila siku ya angalau saa 12 mfululizo kati ya kumaliza kazi na kuanza tena;
• mapumziko ya kila wiki ya angalau saa 24 kati ya siku ya mwisho ya kawaida ya kazi ya wiki moja na siku ya kwanza ya wiki inayofuata.

Mapumziko ya kila siku yanaweza kupunguzwa hadi saa 8 katika hali chache tu, kama makubaliano ya maandishi pale siku yako ya kazi inakatizwa na mapumziko ya angalau saa tatu, au pale unaishi mahali pa kazi. Makubaliano ya maandishi pia yanaweza kupanga mapumziko ya angalau saa 60 mfululizo kila wiki mbili.

Kufanya kazi siku ya mapumziko au sikukuu ya umma

Unaweza kufanya kazi katika kipindi chako cha mapumziko ya wiki kama tu umekubali. Ukifanya hivyo, mwajiri lazima akulipe mara mbili ya mshahara wako wa msingi wa saa kwa kila saa uliyofanya kazi.

Ukifanya kazi siku ya sikukuu ya umma iliyotajwa chini ya Sheria ya Sikukuu za Umma, mwajiri lazima akulipe mara mbili ya mshahara wako wa msingi kwa kila saa uliyofanya kazi siku hiyo. Sikukuu za umma zinazoangukia katikati ya likizo yako ya mwaka zinahesabiwa ndani ya likizo, kwa hiyo haziongezi siku za likizo. Soma jinsi likizo zinavyofanya kazi.

Wiki iliyobanwa na wastani wa saa

Makubaliano ya maandishi yanaweza kukuruhusu kufanya kazi hadi saa 12 kwa siku, ukijumuisha mapumziko ya chakula, bila malipo ya muda wa ziada. Huu ni mpangilio wa wiki iliyobanwa. Hata hivyo, makubaliano hayo hayawezi kukutaka ufanye kazi zaidi ya siku 5 kwa wiki, zaidi ya saa 45 kwa wiki, au zaidi ya saa 10 za ziada kwa wiki.

Mkataba wa hali bora unaweza kuweka wastani wa saa za kawaida na za ziada katika kipindi kilichokubaliwa kisichozidi mwaka mmoja. Wastani huo hauwezi kuzidi saa 40 za kawaida na saa 10 za ziada kwa wiki. Kuweka wastani kunahitaji mkataba wa hali bora na chama cha wafanyakazi, si mstari mmoja kwenye mkataba binafsi.

Weka kumbukumbu zako mwenyewe

Migogoro mingi ya saa za kazi huamuliwa kwa kumbukumbu. Weka daftari rahisi:

• tarehe, muda wa kuanza, muda wa kumaliza na mapumziko kwa kila zamu;
• saa zipi zilikuwa za ziada, za usiku, za siku ya mapumziko au za sikukuu ya umma;
• nani alikuomba ufanye muda wa ziada, na kwa namna gani;
• kiasi kilicholipwa kwa kila kimoja kwenye hati yako ya mshahara.

Linganisha daftari lako na hati ya mshahara kila mwezi. Kama kuna kinachokosekana, kiwasilishe kwanza kwa maandishi kwa msimamizi wako au ofisi ya rasilimali watu. Kisiporekebishwa, mgogoro wa malipo chini ya Sheria unaweza kuwasilishwa Tume ya Usuluhishi na Uamuzi ndani ya siku 60 tangu mgogoro utokee. Soma mwongozo wa CMA.