Jinsi ya kusoma hati ya mshahara Tanzania: PAYE, NSSF na HESLB

Haki yako ya kupata hati ya mshahara

Chini ya kifungu cha 27 cha Sheria ya Ajira na Mahusiano Kazini, kila malipo ya mshahara lazima yaambatane na taarifa ya maandishi. Kanuni za Ajira na Mahusiano Kazini (Jumla) za mwaka 2017 zinasema kila mfanyakazi anastahili taarifa hii, na zinaorodhesha inachopaswa kuwa nacho:

• jina lako;
• tarehe, mwezi na mwaka wa malipo;
• jina au nembo ya mwajiri;
• namba yako ya ajira au namba ya utumishi (check number);
• makato ya kisheria;
• makato mengine;
• mshahara ghafi au wa msingi;
• mshahara halisi baada ya makato.

Sheria inasema mshahara hulipwa siku ya malipo iliyokubaliwa, kwa fedha taslimu isipokuwa umekubali njia nyingine, kama hundi au kuwekwa moja kwa moja kwenye akaunti uliyoitaja kwa maandishi. Kanuni zinasema malipo hufanywa kila mwezi, au kwa kipindi kingine mlichokubaliana. Omba hati yako ya mshahara kila siku ya malipo na zihifadhi zote. Utazihitaji kwa mikopo, maombi ya viza, kukagua NSSF na mgogoro wowote.

Mshahara wa msingi, posho na mshahara ghafi

Mshahara wa msingi ni sehemu ya malipo yako kwa saa unazofanya kazi kwa kawaida. Sheria inasema haujumuishi posho, malipo ya muda wa ziada, malipo ya ziada ya kazi ya Jumapili, siku ya mapumziko au sikukuu ya umma, wala malipo ya kazi ya usiku. Haki nyingi hukokotolewa kwa mshahara wa msingi, zikiwemo muda wa ziada, malipo ya likizo na kiinua mgongo, kwa hiyo hakikisha mshahara wako wa msingi unaonyeshwa peke yake.

Mshahara ghafi ni jumla ya malipo yako kabla ya makato: mshahara wa msingi pamoja na posho na muda wa ziada wa mwezi huo. Mshahara halisi ni kile kinachokufikia baada ya makato. Mwajiri anapotaja mshahara, uliza anamaanisha upi kati ya hiyo mitatu.

NSSF: mchango wako wa pensheni

Kama unafanya kazi sekta binafsi Tanzania Bara, NSSF inasema jumla ya mchango ni asilimia 20 ya mshahara wako, na sehemu yako haiwezi kuzidi asilimia 10. Mipango ya kawaida ni asilimia 10 kutoka kwako na 10 kutoka kwa mwajiri, au asilimia 5 kutoka kwako na 15 kutoka kwa mwajiri. Sehemu yako pekee ndiyo inayoonekana kama makato. Watumishi wa umma wa Tanzania Bara huchangia PSSSF badala yake. Soma mwongozo kamili wa NSSF.

PAYE: jinsi kodi ya mapato inavyokokotolewa

PAYE ni kodi ya mapato ambayo mwajiri lazima aikate kwenye mapato yako yanayotozwa kodi. TRA inasema michango ya pensheni iliyoidhinishwa huondolewa kwanza kwenye mshahara ghafi, kwa hiyo PAYE hukokotolewa kwa mshahara ghafi ukiondoa mchango wako wa pensheni, ndani ya mipaka inayoelezwa na TRA. TRA inachapisha viwango hivi vya mwezi kwa mkazi wa Tanzania Bara:

• hadi TZS 270,000: hakuna kodi;
• zaidi ya TZS 270,000 hadi TZS 520,000: asilimia 8 ya kiasi kinachozidi TZS 270,000;
• zaidi ya TZS 520,000 hadi TZS 760,000: TZS 20,000 pamoja na asilimia 20 ya kiasi kinachozidi TZS 520,000;
• zaidi ya TZS 760,000 hadi TZS 1,000,000: TZS 68,000 pamoja na asilimia 25 ya kiasi kinachozidi TZS 760,000;
• zaidi ya TZS 1,000,000: TZS 128,000 pamoja na asilimia 30 ya kiasi kinachozidi TZS 1,000,000.

Kama una kazi ya pili, TRA inasema mwajiri wa kazi ya pili hukata kodi kwa kiwango cha juu kabisa cha mtu binafsi, na lazima umjulishe kila mwajiri ni kazi ipi ndiyo kuu.

HESLB: kurejesha mkopo wa elimu ya juu

Kama ulipata mkopo wa elimu ya juu, HESLB inasema mwajiri wako lazima akate asilimia 15 ya mshahara wako wa msingi kila mwezi na kuiwasilisha kwa Bodi. HESLB pia inasema waajiri lazima waripoti wahitimu wa stashahada na shahada walioajiriwa ndani ya siku 28 tangu kuajiriwa, na kwamba urejeshaji huanza baada ya miezi 24 tangu kuhitimu au kuacha masomo. Mwajiri asiyekata na kuwasilisha kwa wakati hutozwa asilimia 10 ya makato ya mwezi. Wahitimu waliojiajiri hurejesha angalau TZS 100,000 kwa mwezi.

Mwongozo wa TRA unaruhusu michango ya pensheni kupunguza mapato yanayotozwa kodi. Marejesho ya HESLB ni kulipa mkopo, kwa hiyo katika mfano ulio hapa chini yanakatwa baada ya kodi, kama ilivyo kwenye kikokotoo chetu cha mshahara. Kama hati yako ya mshahara inayashughulikia tofauti, mwombe mhasibu wa mishahara akueleze.

Mfano wa hesabu

Mshahara katika mfano huu umebuniwa. Tumia kikokotoo cha mshahara unaobaki kwa viwango vyako, na weka makato ya HESLB, mikopo au chama kama makato mengine.

Gharama za mwajiri, si zako

Baadhi ya gharama za mishahara hulipwa na mwajiri juu ya mshahara wako na hazipaswi kukatwa kwako:

• sehemu ya mwajiri ya NSSF;
• Tozo ya Kuendeleza Ujuzi (SDL), ambayo TRA inasema hulipwa na waajiri wenye wafanyakazi kumi au zaidi kwa asilimia 3.5 ya jumla ya malipo ya mwezi;
• mchango wa Mfuko wa Fidia kwa Wafanyakazi (WCF), ambao WCF inasema waajiri hulipa asilimia 0.5 ya kipato cha wafanyakazi, na WCF inasema haupaswi kukatwa kwenye mishahara ya wafanyakazi.

Baadhi ya hati za mshahara huonyesha mistari hii kwa taarifa tu. Hilo ni sawa, ilimradi haipunguzi mshahara wako halisi.

Makato ambayo mwajiri haruhusiwi kufanya

Kifungu cha 28 cha Sheria kinasema mwajiri anaweza kukata mshahara wako tu kama makato hayo yanatakiwa au kuruhusiwa na sheria iliyoandikwa, mkataba wa hali bora, uamuzi wa mishahara, amri ya mahakama au tuzo ya uamuzi, au kama umekubali kwa maandishi makato kwa ajili ya deni.

Makato ya kumrejeshea mwajiri hasara au uharibifu yanaruhusiwa tu kama hasara ilitokea kazini kwa kosa lako, mwajiri amekueleza kwa maandishi chanzo, kiasi na hesabu yake, ulipewa nafasi ya haki ya kupinga, kiasi hakizidi hasara halisi, na jumla ya makato ya aina hii haizidi robo ya mshahara wako wa fedha. Mwajiri hawezi kukulazimisha urejeshe mshahara, isipokuwa malipo ya ziada yaliyotokana na kosa la hesabu, wala kukusainisha kuwa umepokea zaidi ya ulichopokea kweli.

Kagua kila hati ya mshahara

Kila mwezi, linganisha hati yako ya mshahara na mkataba na kumbukumbu zako:

• Je, mshahara wa msingi ni kiasi kilicho kwenye mkataba wako?
• Je, muda wa ziada, saa za usiku na kazi ya sikukuu za umma vimelipwa? Kagua kanuni za saa za kazi.
• Je, sehemu yako ya NSSF haizidi asilimia 10 ya mshahara wako?
• Je, PAYE inaendana na viwango vya TRA kwa mapato yako yanayotozwa kodi?
• Je, unatambua kila makato mengine, na uliyakubali kwa maandishi?

Kama kuna kosa, liwasilishe kwa maandishi kwa idara ya mishahara au rasilimali watu na hifadhi nakala. Lisiporekebishwa, mgogoro wa malipo unaweza kuwasilishwa Tume ya Usuluhishi na Uamuzi ndani ya siku 60 tangu mgogoro utokee. Soma mwongozo wa CMA.